قبل از سرمایه‌گذاری در یک پروژه کریپتویی، لازم نیست ساعت‌ها وایت‌پیپر بخوانید یا ده‌ها نمودار را بررسی کنید.
یک بررسی ۱۰ دقیقه‌ای می‌تواند خیلی از پروژه‌های پرریسک را همان ابتدا کنار بزند. اگر پروژه از این فیلتر عبور کرد، آن‌وقت ارزش دارد وقت بیشتری برای بررسی دقیق‌ترش بگذارید.
برای این بررسی چه ابزارهایی لازم داریم؟
تقریباً همه اطلاعات موردنیاز را می‌توانید رایگان پیدا کنید:
- Etherscan یا Solscan: برای بررسی هولدرها و قرارداد توکن
- DefiLlama: برای بررسی ارزش دارایی‌های داخل پروتکل، درآمد و میزان فعالیت آن
- TokenUnlocks: برای بررسی زمان آزاد شدن توکن‌های قفل‌شده
- DEXScreener: برای بررسی حجم معاملات و نقدشوندگی توکن
- GitHub: برای بررسی فعالیت تیم توسعه‌دهنده
حالا ببینیم در این ۱۰ دقیقه دقیقاً چه چیزهایی را بررسی کنیم.
دقیقه ۱ تا ۳: توکنومیکس و آزاد شدن توکن‌ها
اول از همه ببینید چه مقدار از توکن‌ها همین حالا در بازار هستند و چه مقدار هنوز وارد بازار نشده‌اند.
اینجا دو عدد مهم داریم:
- Market Cap: ارزش توکن‌هایی که در حال حاضر در گردش هستند.
- FDV: ارزش کل پروژه اگر همه توکن‌ها وارد بازار شوند.
اگر FDV خیلی بیشتر از Market Cap باشد، یعنی مقدار زیادی توکن هنوز آزاد نشده است.
مثلاً اگر ارزش بازار پروژه ۱۰۰ میلیون دلار باشد، اما FDV آن ۵۰۰ میلیون دلار، یعنی بخش بزرگی از توکن‌ها هنوز وارد بازار نشده‌اند.
این موضوع مهم است، چون وقتی توکن‌های بیشتری آزاد شوند، اگر تقاضای کافی وجود نداشته باشد، ممکن است فشار فروش ایجاد شود.
بعد برنامه Vesting و Unlock را بررسی کنید. ببینید چه مقدار توکن در اختیار تیم و سرمایه‌گذاران اولیه است و چه زمانی این توکن‌ها آزاد می‌شوند.
یک معیار شخصی من این است:
اگر بیش از ۴۰٪ عرضه در اختیار تیم و سرمایه‌گذاران اولیه باشد، ریسک تمرکز و فشار فروش را بالا در نظر می‌گیرم.
البته این عدد قانون قطعی بازار نیست؛ فقط یک فیلتر اولیه است.
دقیقه ۴ تا ۵: پروژه واقعاً درآمد دارد؟
حالا یک سؤال مهم:
پروژه از کاربران و فعالیت واقعی درآمد دارد یا بیشتر با انتشار توکن جدید به کاربران سود می‌دهد؟
گاهی یک پروژه سودهای جذابی به کاربران نشان می‌دهد، اما این سود در واقع از توکن‌های جدیدی تأمین می‌شود که خود پروژه به بازار عرضه می‌کند.
در این حالت ممکن است سود شما فقط روی کاغذ جذاب باشد و با افزایش تعداد توکن‌ها، ارزش توکن کاهش پیدا کند.
یک سؤال ساده از خودتان بپرسید:
اگر قیمت توکن نصف شود و پاداش‌های توکنی هم قطع شوند، آیا کاربران هنوز دلیلی برای استفاده از این پروژه دارند؟
اگر جواب «نه» باشد، باید احتیاط کنید.
به همین دلیل TVL به‌تنهایی کافی نیست.
TVL یعنی چه مقدار سرمایه داخل یک پروتکل قرار دارد. اما اگر این سرمایه فقط به خاطر سودهای سنگین و پاداش توکنی وارد شده باشد، ممکن است با کاهش این پاداش‌ها خیلی سریع خارج شود.
دقیقه ۶ تا ۷: توکن‌ها دست چه کسانی هستند؟
حالا وارد Block Explorer شوید و هولدرهای بزرگ توکن را بررسی کنید.
البته آدرس‌هایی مثل قرارداد پروژه و کیف پول صرافی‌ها را از محاسبات کنار بگذارید.
چیزی که می‌خواهیم بدانیم این است:
چند نفر یا چند کیف پول شخصی، بخش بزرگی از توکن‌ها را در اختیار دارند؟
اگر تعداد کمی کیف پول بخش بزرگی از عرضه را کنترل کنند، احتمال فروش سنگین توسط چند دارنده بالا می‌رود.
موضوع بعدی نقدشوندگی است.
فقط به حجم معاملات روزانه نگاه نکنید. ممکن است یک توکن حجم معاملات بالایی داشته باشد، اما بازار آن عمق کافی نداشته باشد.
سؤال مهم‌تر این است:
اگر همین امروز بخواهم توکنم را بفروشم، چقدر قیمت به خاطر فروش من جابه‌جا می‌شود؟
این همان چیزی است که با Slippage یا لغزش قیمت می‌سنجیم.
اگر برای یک معامله معمولی با Slippage بسیار بالا مواجه شوید، یعنی بازار عمق کافی ندارد و خروج از معامله می‌تواند سخت و پرهزینه باشد.
دقیقه ۸ تا ۱۰: قرارداد و تیم را بررسی کنید
در این مرحله لازم نیست کل کد قرارداد هوشمند یا گزارش Audit را بخوانید.
چند سؤال ساده کافی است:
- آیا قرارداد قابل تغییر یا Upgrade است؟
- کنترل قرارداد دست یک نفر است یا چند نفر؟
- آیا برای تغییرات مهم، زمان انتظار یا Timelock وجود دارد؟
- آیا تیم می‌تواند بدون محدودیت توکن جدید ایجاد کند؟
- آیا می‌تواند انتقال توکن‌ها را متوقف یا بعضی آدرس‌ها را مسدود کند؟
وجود این قابلیت‌ها لزوماً به معنی کلاهبرداری نیست.
اما نشان می‌دهد که چه مقدار از کنترل پروژه در دست تیم است و شما تا چه اندازه باید به آن اعتماد کنید.
همچنین اگر جایی نوشته شده Audited، تصور نکنید پروژه کاملاً امن است.
مهم است بدانید:
- چه شرکتی قرارداد را بررسی کرده؟
- کدام نسخه قرارداد بررسی شده؟
- چه بخش‌هایی از قرارداد بررسی شده؟
در آخر هم سری به GitHub بزنید.
فقط تعداد Commitها را نشمارید. ببینید تیم واقعاً به‌صورت مداوم روی پروژه کار می‌کند یا نه.
یک تیمی که مرتب در حال توسعه محصول است با پروژه‌ای که چند ماه کاملاً غیرفعال بوده و ناگهان چند Commit ثبت کرده، شرایط یکسانی ندارد.
۵ خط قرمز
اگر یکی از موارد زیر را دیدید، پروژه را با احتیاط بسیار بیشتری بررسی کنید:
- قرارداد در اختیار یک کیف پول تک‌امضایی باشد و امکان Mint نامحدود وجود داشته باشد.
- نقدینگی قفل نشده باشد یا قفل آن به‌زودی تمام شود.
- در آینده نزدیک مقدار زیادی توکن آزاد شود، بدون اینکه تقاضای مشخصی برای آن وجود داشته باشد.
- تیم ناشناس باشد و کنترل کامل قرارداد یا خزانه را در اختیار داشته باشد.
- پروژه مدل مشخصی برای درآمد، کاربرد یا ایجاد ارزش نداشته باشد.
یک مثال ساده
فرض کنید یک پروژه DeFi پیدا کرده‌اید که در نگاه اول جذاب به نظر می‌رسد.
در DefiLlama می‌بینید درآمد واقعی پروژه بسیار کم است و بخش زیادی از سود کاربران از طریق انتشار توکن جدید تأمین می‌شود.
بعد در برنامه Unlock متوجه می‌شوید مقدار زیادی از توکن‌ها قرار است طی ۶ هفته آینده آزاد شوند.
در Block Explorer هم می‌بینید چند کیف پول شخصی مقدار زیادی از توکن‌های موجود در بازار را در اختیار دارند.
اینجا دیگر لازم نیست ساعت‌ها تحقیق کنید.
سه علامت منفی مستقل دارید:
درآمد ضعیف + Unlock سنگین + تمرکز بالای توکن‌ها
یعنی پروژه فعلاً ارزش بررسی بیشتر ندارد.
جمع‌بندی
بررسی اولیه یک پروژه کریپتویی قرار نیست پیچیده باشد.
هدف این است که در ۱۰ دقیقه بفهمیم آیا پروژه ارزش بررسی بیشتر دارد یا نه.
این ۵ سؤال را از خودتان بپرسید:
- چه مقدار از توکن‌ها آزاد شده و چه مقدار هنوز باقی مانده است؟
- پروژه واقعاً از کجا درآمد کسب می‌کند؟
- توکن‌ها دست چه کسانی هستند و بازار چقدر نقدشونده است؟
- کنترل قرارداد هوشمند دست چه کسی است؟
- آیا چیزی که پروژه وعده می‌دهد با داده‌های واقعی و نحوه عملکرد آن مطابقت دارد؟
اگر پروژه از این فیلتر عبور کرد، آن‌وقت ارزش دارد وارد تحلیل عمیق‌تر شوید.
اگر هم رد شد، همین ۱۰ دقیقه می‌تواند شما را از ساعت‌ها تحقیق و حتی یک تصمیم اشتباه نجات دهد.
